Inleiding
De Stichting Vrijwillig Leven (SVL) helpt al sinds 1996 mensen die de gewenste hulp bij het sterven anders niet kunnen krijgen en streeft naar verbetering in wetgeving en praktijk. De twee doelstellingen van de SVL luiden als volgt:
- De SVL streeft – samen met andere organisaties zoals de NVVE, de Einder, Uit Vrije Wil (‘burgerinitiatief voltooid leven’) – zodanige verbeteringen in wetgeving en praktijk na, dat mensen die naar hun eigen mening uitzichtloos en ondraaglijk lijden voor vervroegde levensbeëindiging in aanmerking kunnen komen.
- De SVL biedt praktische hulp aan mensen die naar hun mening uitzichtloos en ondraaglijk lijden en de gewenste hulp bij het sterven niet kunnen krijgen. Hiertoe werkt de SVL samen met artsen die onder eigen verantwoordelijkheid binnen de huidige wettelijke grenzen hulp willen bieden in de thuissituatie. Meer informatie hierover staat op de website van de SVL (svleven.nl)
Met dit artikel wil ik beargumenteren waarom het recht op zelfdoding best verbeterd kan worden. Waarom het niet nodig is dat bezwaren van het ene deel van de samenleving er toe leiden dat het andere deel wordt beperkt in het recht zelf te beslissen over eigen leven. Idealiter zou de SVL bijna niet meer nodig moeten zijn.
Voorbeelden
Vroeg of laat denkt vrijwel iedereen er wel eens over na hoe zijn/haar sterven zal zijn. Eigen ziekte of het meemaken van de lijdensweg van een geliefde in de directe omgeving zijn vaak de aanleiding. Het gesprek met een hulpvrager kan vele kanten opgaan. Twee voorbeelden zijn illustratief voor de overwegingen die ik in dit artikel wil voorleggen aan medeburgers, artsen en politici.
Mevrouw A, negentig jaar oud, waarmee ik een nauwe band heb niet als hulpverlener, lijdt al maanden aan het leven. Sinds haar man drie jaar geleden overleed, vindt ze haar leven niet fijn meer. Zij is na een met succes geopereerde heupfractuur al een jaar opgenomen in een verzorgingsinstelling. Ze is nog nauwelijks mobiel, ziet heel slecht, zit of ligt zich de hele dag te vervelen, wil niet aan activiteiten meedoen, is steeds down en zegt al maanden liever dood te zijn. Dat vrijwel iedere dag één van haar kinderen op bezoek komt, biedt even soelaas maar verandert haar doodswens niet. Onlangs had ze zware griep misschien zelfs longontsteking. Dankzij het behandelverbod dat ze twee jaar eerder al had getekend, lukte het de kinderen om ervoor te zorgen dat de arts geen penicilline gaf tegen de mogelijke longontsteking, anders was dat wel gebeurd. Tot haar verdriet herstelde ze min of meer. Ze heeft vanwege haar geloof nooit een euthanasieverklaring willen tekenen. Desgevraagd zegt ze ook nu dat ze eigenlijk wel zelfdodingspillen zou willen maar het idee toch afwijst vanwege wat haar als kind geleerd is. “God beschikt over leven en dood, daar mag ik me als mens niet mee inlaten. Ik moet lijdzaam op mijn dood wachten. Dat anderen hierover anders denken en het wel doen, kan ik begrijpen en zou ik nooit willen tegenwerken. Dat moet iedereen voor zichzelf beslissen”.
Voorwaar een te respecteren standpunt. De kinderen van mevr. A noch ik zullen haar zelfdodingspillen, die we immers wel illegaal kunnen verkrijgen, opdringen of ongevraagd hierop terugkomen. Hoewel het voor haarzelf en alle betrokkenen op deze manier een pijnlijke weg is tot haar dood, is haar recht op zelfbeschikking natuurlijk leidend.
We hebben het afgelopen jaar de documentaire “Voor ik het vergeet…” op tv kunnen zien over een man die wel het heft in eigen hand nam met illegaal vergaarde zelfdodingspillen voordat de dementie te ver gevorderd zou zijn. Ook daar zegevierde het recht op zelfbeschikking. Duidelijk was in deze aangrijpende film dat het besluit er een eind aan te maken niet lichtvaardig werd genomen. Ook hier past respect voor de keuze die gemaakt werkt. Als je op grond van welke overtuiging dan ook zou vinden dat je dit zelf niet zo zou doen, dan zou je de anders dan jijzelf denkende man in dit voorbeeld toch niet het zelfbeschikkingrecht over zijn levensbeëindiging hebben willen ontnemen?
Overwegingen
Er zijn twee mogelijkheden. Of je vindt zoals mevr. A dat je het recht op levensbeëindiging niet in eigen hand mag nemen, of je vindt zoals de man uit het tweede voorbeeld dat dit wel mag. Beide opvattingen verdienen respect en zijn diepe persoonlijke overtuigingen. Daarom is het nutteloos en heilloos elkaar hierover te bestrijden.
Groeperingen in onze samenleving die pleiten voor een vrijere verstrekking van zelfdodingspillen (“pil van Drion”, “laatstewilpil”) accepteren natuurlijk dat anderen zoals mevr. A anders denken ook al kost dit haar kinderen misschien verdriet en de samenleving mogelijk veel geld voor langdurige zorg. Artsen gaan immers met steeds nieuwe medische middelen heel ver om een leven te verlengen, zelfs als dit een kostbare lijdensweg wordt die zeker tot de dood zal leiden, waarbij voldoende geld voor goede verpleegkundige zorg veelal ontbreekt.
Groeperingen daarentegen die vinden dat het zelfbeschikkingsrecht niet geldt als het gaat om levensbeëindiging, leggen hun standpunt momenteel op aan de hele samenleving. Dat heeft mede geleid tot de huidige euthanasie wetgeving waarin we met onze euthanasieverklaring afhankelijk zijn, als het zover is, van een arts die moet bepalen of we uitzichtloos en ondraaglijk lijden en of we al lang genoeg zeker weten dat het genoeg geweest is. Objectieve maatstaven voor dit oordelen door de arts zijn er echter niet en zijn ook niet vast te stellen.
Zelfdoding en ook een mislukte poging is niet strafbaar, hulp bij zelfdoding wel. We zijn afhankelijk van het oordeel van een arts, of we moeten illegaal pillen verkrijgen. Anders resten ons alleen de moeilijke niet strafbare manieren zoals stoppen met eten en drinken of erger voor de trein of van een flat springen.
De tegenstanders van een vrijere beschikbaarheid van zelfdodingspillen hebben daarvoor steevast de volgende argumenten:
- Iemand zou in een impuls of min of meer gedwongen een einde aan zijn/haar leven kunnen maken en dat dient voorkomen te worden.
- Het risico op moord zou ontstaan als de middelen in verkeerde handen komen.
Zijn deze risico’s groot en belangrijk genoeg om mij en velen met mij het recht te ontnemen om zelf te beslissen of en wanneer ik mijn leven op humane wijze wil beëindigen? Ik vind van niet. Vooral niet omdat deze bezwaren in hoge mate te ondervangen zijn zonder het recht om zelf te beschikken aan te tasten of te belasten met oordelen door derden. Voorwaar een nu wel zeer belastende vaak ongewenste taak voor artsen.
Natuurlijk moet het niet zo zijn dat een ieder deze middelen in een apotheek simpel kan kopen.
Hoe zou het dan kunnen?
Degene die ooit over de middelen zou willen beschikken, zo stel ik mij voor, dient dit zelf door een notaris in een daartoe bestemde akte te laten vastleggen. Als hij/zij denkt dat de tijd nabij komt, dan verstrekt de apotheker zelf alleen op vertoon van legitimatie en deze akte persoonlijk de middelen met een duidelijk gebruiksvoorschrift. Deze verstrekking wordt en blijft bij de apotheker geregistreerd, desnoods ook bij een gerechtelijke instantie, maar is dan een zelfstandige vrije keuze.
Ik ben van mening dat op deze wijze de risico’s op misbruik en op impuls- of gedwongen- zelfdodingen uiterst gering zouden zijn. In ieder geval zo gering dat het niet gerechtvaardigd is om vanwege een enkeling de grote groep het recht om zelf te beslissen te ontnemen. Maar al te vaak heeft onze samenleving vanwege zeldzame uitzonderingen hele groepen het leven lastiger gemaakt en werelden van instanties, bureaucratie en kosten tot stand gebracht. Politiek gewin mag in deze discussie geen rol spelen. Ik pleit in deze discussie voor logisch en pragmatisch denken en acceptatie van de verschillende opvattingen.
Burgers die over een dergelijke regeling geïnformeerd kunnen zijn, maken eigen te respecteren keuzes waarvan zij zelf uiteindelijk de consequenties dragen. Wie het te respecteren standpunt huldigt dat hij/zij het recht op levensbeëindiging niet in eigen hand wil nemen of afwacht tot het te laat is, zal uiteindelijk als hij/zij eventueel toch hulp wil om het leven te beëindigen afhankelijk zijn van de huidige regeling en dus van de mening en hulp van een arts. Dit geldt uiteraard ook voor degenen die om welke andere reden dan ook niet (meer) in staat zijn zich tijdig van de “laatstewilpil” te voorzien. De illusie van een maakbare wereld waarin voor iedere uitzondering regels gemaakt kunnen worden, moeten we loslaten. Ook het leven moeten we eens loslaten.
“Een waardig levenseinde…….is een zaak van mensen zelf”
Jannes Koetsier, arts, voorzitter SVL
